Κεντρικές ιδέες Θεματικών Ενοτήτων

Εισαγωγή

Η ΘΕ συνδυάζει τη λαογραφική προσέγγιση της γιορτής του Πάσχα σε όλο τον κόσμο με τις σχετικές βιβλικές αφηγήσεις για τα Πάθη και την Ανάσταση του Χριστού, αναδεικνύοντας τον Πάσχοντα Χριστό ως ένα πρόσωπο γεμάτο αγάπη ακόμη και για τους σταυρωτές του και για τον κόσμο ολόκληρο.

 

Γενικοί Στόχοι Ενότητας

Οι μαθητές:
α) αποτιμούν τη σημασία της πορείας προς τη γιορτή του Πάσχα
β) μοιράζονται εμπειρίες και συναισθήματα γύρω από το Ορθόδοξο Πάσχα
γ) αναγνωρίζουν την αγάπη προς όλους ως βασική ιδέα των αφηγήσεων του Πάθους
δ) εκτιμούν την Ανάσταση ως την κορυφαία στιγμή της γιορτής
ε) περιγράφουν και συγκρίνουν τους τρόπους εορτασμού του Πάσχα σε διάφορες χριστιανικές παραδόσεις
στ) παρατηρούν και περιγράφουν εικόνες της Σταύρωσης και της Ανάστασης και αναγνωρίζουν σ’ αυτές τις σχετικές βιβλικές αφηγήσεις
ζ) σχεδιάζουν, οργανώνουν και συμμετέχουν σε εκδηλώσεις και δράσεις έμπρακτης αγάπης προς όλους
η) διακρίνουν το χριστιανικό από το ιουδαϊκό Πάσχα.

 Χρόνος: 4 δίωρα 

Μαθήματα από Ψηφιακό Σχολείο

   

ΚΕΙΜΕΝΑ

Στον  δρόμο  για  το  Πάσχα

Από τις διηγήσεις της Αννούλας:

Έπαιρνα πάντα το μήνυμα της άνοιξης Φλεβάρη. Κάθε πρωί έβγαινα, πριν πάω σχολείο, στο μπαλκονάκι της κουζίνας και φώναζα το γάτο μου, που κοιμόταν στο υπόγειο. Του έβαζα λίγο γάλα στο πιατάκι του και τον κοίταζα που το έπινε. Μετά έφευγα. Εκεί, κάποιο από τα πρωινά, λάβαινα το μήνυμα. Η άνοιξη πλησίαζε∙ ήταν κοντά. Το τιτίβισμα των πουλιών γινόταν διαφορετικό. Κι ο αέρας πιο απαλός. Ήμουν βέβαιη γι’ αυτό. Και το μήνυμα όσο απροσδιόριστο και να ‘ταν, γινόταν σίγουρο, δεν αμφέβαλα. Ήταν η άνοιξη που ερχόταν.
Είχαν αρχίσει και οι Χαιρετισμοί της Παναγίας στην εκκλησία. Τα «χαίρε» προς την Παναγία έσμιγαν με μια περίεργη χαρά μέσα μου. Ήταν η αλλαγή του καιρού, που ξυπνούσε πιο έντονα τη ζωή στην καρδιά μου; Η μέρα που μεγάλωνε διαρκώς; Ποτέ δεν χώνεψα τη νύχτα. Ήταν όλ’ αυτά και μαζί οι Παρασκευές. Ο Ακάθιστος Ύμνος.
Ανοίξω το στόμα μου και  πληρωθήσεται Πνεύματος

Α. Κωστάκου-Μαρίνη, Το Πάσχα της Αννούλας

  1. Η Μεγάλη Σαρακοστή

Είναι η περίοδος των σαράντα ημερών που ξεκινάει από την Καθαρά Δευτέρα και φτάνει ως την Μεγάλη Εβδομάδα. Για τους χριστιανούς είναι μια περίοδος νηστείας και προετοιμασίας για τη μεγάλη γιορτή του Πάσχα. Στο διάστημα αυτό οι πιστοί καλούνται να μετανιώσουν για τα λάθη τους, αλλά και να συγχωρήσουν τους άλλους.
Στη διάρκεια της Σαρακοστής, έχουμε τους Χαιρετισμούς της Παναγίας το απόγευμα κάθε Παρασκευής.

 

Οι Χαιρετισμοί της Παναγίας / Ο Ακάθιστος Ύμνος

Γιατί λέγεται «Ακάθιστος» Ύμνος;

Κατά την παράδοση, όταν ακούστηκε για πρώτη φορά, όλοι τον παρακολούθησαν όρθιοι. Στην Κωνσταντινούπολης, οι Άβαροι, πολιορκούσαν τα τείχη της πόλης με σκοπό να την κυριέψουν. Οι στρατιώτες που την υπερασπίζονταν ήταν λιγοστοί, επειδή έλειπαν με τον αυτοκράτορα σε μακρινή εκστρατεία εναντίον των Περσών. Οι πολιορκημένοι βρέθηκαν στις εκκλησιές να παρακαλούν για τη σωτηρία της πόλης. Οι περισσότεροι γέμισαν τον ναό της Αγίας Σοφίας, ψάλλοντας έναν ύμνο που γράφτηκε εκείνες τις μέρες από τον Πατριάρχη Σέργιο. Ο ύμνος απευθυνόταν προς την Παναγία, επειδή πίστευαν πως μόνο αυτή μπορεί να σώσει την Κωνσταντινούπολη.
Ο ύμνος αυτός είναι πολύ μεγάλος, με πολλές μελωδίες και πολλές στροφές.

 

Τι είναι οι Χαιρετισμοί;

Ο Ακάθιστος Ύμνος είναι αφιερωμένος στην Παναγία. Πρόκειται για ένα μεγάλο ύμνο (κοντάκιο) με πολλές στροφές (οίκους). Λόγω του ότι είναι αρκετά μεγάλος, τον χωρίζουμε σε τέσσερα μέρη (στάσεις) και τον ψάλλουμε στις τέσσερις πρώτες Παρασκευές της Μεγάλης Σαρακοστής, ενώ την πέμπτη Παρασκευή ψάλλεται ολόκληρος. ο Ακάθιστος Ύμνος λέγεται και Χαιρετισμοί, όπως και η Ακολουθία στην οποία ψάλλεται, επειδή με αυτόν οι χριστιανοί απευθύνονται προς την Παναγία πολλές φορές, με τη φράση που της μίλησε ο άγγελος στον Ευαγγελισμό, δηλαδή με τη λέξη «χαίρε».
Η Ακολουθία του Ακαθίστου Ύμνου περιλαμβάνει δύο μέρη: Τον Κανόνα, που ψάλλεται από τους ψάλτες και τους Χαιρετισμούς (Κοντάκιο του Ακαθίστου Ύμνου) που απαγγέλλονται από τον ιερέα μπροστά στην εικόνα της Παναγίας και εναλλάξ οι ψάλτες απαντούν «Χαίρε Νύμφη Ανύμφευτε» και «Αλληλούια».
Ο Κανόνας ψάλλεται ολόκληρος κάθε Παρασκευή.
Οι Χαιρετισμοί αποτελούνται από 24 οίκους, δηλαδή 24 ομάδες μικρών στίχων. Η πρώτη ομάδα ξεκινά από το γράμμα Α και η τελευταία από το Ω.
Όλος ο Ακάθιστος Ύμνος δεν αποτελεί προσευχή ικεσίας, αλλά δοξολογεί και υμνεί την Παναγία. Μόνο στο πολύ γνωστό κοντάκιο, οι χριστιανοί ζητούν από την Παναγία να τους ελευθερώσει:

 

Τῇ ὑπερμάχῷ στρατηγῷ τὰ νικητήρια,

ὡς λυτρωθεῖσα τῶν δεινῶν εὐχαριστήρια,

ἀναγράφω σοι ἡ πόλις σου, Θεοτόκε·

ἀλλ’ ὡς ἔχουσα τὸ κράτος ἀπροσμάχητον,

ἐκ παντοίων με κινδύνων ἐλευθέρωσον, ἵνα κράζω σοί,

Χαῖρε Νύμφη ἀνύμφευτε.

 

Δηλαδή:

Σ’ εσένα Θεοτόκε, την υπέρμαχο στρατηγό

με ευγνωμοσύνη η πόλη σου αποδίδει τη νίκη.

Και σου στέλνει θερμές ευχαριστίες, επειδή

με τη δική σου επέμβαση λυτρωθήκαμε από τι συμφορές.

Εσύ όμως που η δύναμή σου είναι ακατανίκητη,

ελευθέρωσε κι εμένα από κάθε είδους κινδύνους,

για να σου φωνάζω: Χαίρε, Νύμφη ανύμφευτε.

Η Καθαρά Δευτέρα

Από τις διηγήσεις της Αννούλας:

– Γιατί τη λένε Καθαρή Δευτέρα; Είχα ρωτήσει κάποτε τη μητέρα μου. Οι άλλες Δευτέρες είναι βρώμικες;
Η μητέρα μου είχε χαμογελάσει και είχε απαντήσει:
– Όχι βέβαια, αλλά η Δευτέρα τούτη είναι η πρώτη μέρα της Μεγάλης Σαρακοστής. Σαράντα μέρες, που νηστεύουμε από κρέας, ψάρι, γαλακτερά. Μετά φτάνει η Μεγάλη Εβδομάδα που νηστεύουμε ακόμη κι απ’ το λάδι κι έρχεται πια και η αγία και μεγάλη Κυριακή του Πάσχα! Τον παλιό λοιπόν καιρό, που νήστευαν και τις σαράντα μέρες απ’ το λάδι, οι νοικοκυρές έπλεναν τις κατσαρόλες στην κουζίνα, διότι δεν θα μαγείρευαν πια λαδερό φαΐ ως το Πάσχα. Εξαίρεση έκανε η μικρή Λαμπρή, η μέρα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, που τρώμε ψάρι. Γι’ αυτό ονομάστηκε η μέρα τούτη, πρώτη μέρα της σαρακοστής, Καθαρή Δευτέρα.

Α. Κωστάκου-Μαρίνη, Το Πάσχα της Αννούλας

 

Έθιμα της Καθαράς Δευτέρας

Η ημέρα της Καθαράς Δευτέρας γιορτάζεται έντονα σε όλη την Ελλάδα με διάφορα έθιμα και αποτελεί επίσημη αργία. Σε όλη την Ελλάδα τρώνε λαγάνα, δηλαδή άζυμο ψωμί, ταραμά, θαλασσινά, λαχανικά και φασολάδα χωρίς λάδι.

Κύριο έθιμο είναι το πέταγμα του χαρταετού, αλλά και το λεγόμενο Γαϊτανάκι.

 

Έθιμα της Σαρακοστής

Τα παλιά χρόνια οι νοικοκυρές έφτιαχναν την κυρα-Σαρακοστή για να μετράνε τις εβδομάδες μέχρι το Πάσχα. Χρησίμευε δηλαδή σαν ημερολόγιο για τις εβδομάδες από την Καθαρά Δευτέρα μέχρι και τη Μεγάλη Εβδομάδα.
Η κυρα-Σαρακοστή είναι μια χάρτινη ζωγραφιά, μιας γυναίκας με επτά πόδια, ένα για κάθε εβδομάδα της Σαρακοστής. Έχει τα χέρια της σταυρωμένα γιατί προσεύχεται και κρατά ένα σταυρό, γιατί πηγαίνει στην εκκλησία. Δεν έχει όμως στόμα για να δείξει ότι νηστεύει. Κάθε εβδομάδα που περνούσε, οι νοικοκυρές της έκοβαν και ένα πόδι. Το τελευταίο το έκοβαν το Μεγάλο Σάββατο.
Σε κάποιες περιοχές της Ελλάδας, αυτό το χαρτί το έκρυβαν σε ένα ξερό σύκο ή σε ένα καρύδι. Όποιος το έβρισκε ήταν τυχερός στη ζωή του. Αλλού πάλι έκρυβαν το έβδομο πόδι στο ψωμί της Ανάστασης και ήταν τυχερός όποιος το έβρισκε.
Σε πολλά μέρη οι νοικοκυρές φτιάχνουν την κυρα-Σαρακοστή από ζυμάρι και βάζουν και πολύ αλάτι για να διατηρηθεί. Αλλού πάλι, την έφτιαχναν από πανί που το γέμιζαν με πούπουλα. Όμως την πιο ξεχωριστή κυρα-Σαρακοστή την έφτιαχναν στον Πόντο από μια πατάτα ή ένα κρεμμύδι που το κρεμούσαν απ’ το ταβάνι και πάνω του είχαν καρφωμένα επτά φουντωτά φτερά κότας, και ξεπουπούλιζαν ένα φτερό για κάθε εβδομάδα.

 

Την Κυρά Σαρακοστή

που ‘ναι έθιμο παλιό

οι γιαγιάδες μας τη φτιάχναν

με αλεύρι και νερό.

Για στολίδι της φορούσαν

στο κεφάλι έναν σταυρό

μα το στόμα της ξεχνούσαν

γιατί νήστευε καιρό.

Και τις μέρες της μετρούσαν

με τα πόδια της τα επτά.

Κόβαν ένα τη βδομάδα

μέχρι να ‘ρθει η Πασχαλιά.

  1. Το Σάββατο του Λαζάρου

Από την Καινή Διαθήκη (από το Ιω 11)

Ο Λάζαρος ήταν φίλος του Χριστού και ζούσε με τις δυο αδερφές του στη Βηθανία, μια μικρή πόλη κοντά στα Ιεροσόλυμα. Ήταν τριάντα χρονών, σχεδόν συνομήλικος με τον Ιησού. Κάποτε όμως, έφεραν στον Χριστό την είδηση ότι ο φίλος του αρρώστησε.
Όταν έφτασε στη Βηθανία βρήκε τις δυο αδερφές να θρηνούν τον Λάζαρο που είχε πεθάνει πριν τέσσερις μέρες. Ο Ιησούς αναστέναξε και ζήτησε να τον πάνε στον τάφο, κι εκεί δάκρυσε. Οι αδερφές περίμεναν έξω από τον τάφο με λαχτάρα και πίστη λέγοντας:
–           Κύριε, αν ήσουν εδώ δε θα πέθαινε ο αδερφός μας.
Τότε ο Ιησούς πλησίασε και φώναξε:
–           Λάζαρε, έβγα έξω.
Και ο Λάζαρος, ο αγαπημένος φίλος του Χριστού, αναστήθηκε.

 

Έθιμα και παραδόσεις για το Σάββατο του Λαζάρου

Ο λαός γιορτάζει το Σάββατο του Λαζάρου διαφορετικά από τόπο σε τόπο. Παλιότερα τα έθιμα ήταν πιο πολλά, μα με τον καιρό αρκετά λησμονήθηκαν. Για παράδειγμα, σε πολύ λίγα μέρη πλέον τραγουδούν τα κάλαντα. Τα κάλαντα του Λαζάρου ήταν αποκλειστικά σχεδόν μια γυναικεία παράδοση. Τα τραγουδούσαν κοπέλες μικρές και μεγάλες που ονομάζονταν «Λαζαρίνες». Την παραμονή της γιορτής οι Λαζαρίνες ξεχύνονταν στους αγρούς για να μαζέψουν λουλούδια, που μ’ αυτά θα στόλιζαν το καλαθάκι τους. Το Σάββατο του Λαζάρου ντυμένες με τις φορεσιές του τόπου τους και με τα καλαθάκια τους στολισμένα γυρνούσαν τα σπίτια τραγουδώντας τον Λάζαρο. Οι νοικοκυρές των σπιτιών τις περίμεναν στο κατώφλι να ακούσουν τα κάλαντα και να τις φιλέψουν με γλυκίσματα ή χρήματα.
Σε πολλές περιοχές, για να γιορτάσουν την ανάσταση του Λαζάρου και να συμβολίσουν τη νίκη του Χριστού απέναντι στον θάνατο, αλλά και για να χαρούν για την ανοιξιάτικη ανάσταση της φύσης, έφτιαχναν ένα ομοίωμα του Λαζάρου. Την παραμονή της γιορτής ή και ανήμερα, τα παιδιά, κρατώντας τον «Λάζαρο», έκαναν τους αγερμούς τους. Γύριζαν δηλαδή στα σπίτια του χωριού και τραγουδούσαν τα «λαζαρικά», για να διηγηθούν την ιστορία του αναστημένου φίλου του Χριστού μα και να πουν παινέματα στους νοικοκυραίους κι έτσι να πάρουν πολλά γλυκά και κεράσματα. Στην Ήπειρο μάλιστα, κτυπούσαν ταυτόχρονα μεγάλα κουδούνια.
Στην Κρήτη, αντί για Λάζαρο τα παιδιά έφτιαχναν έναν ξύλινο σταυρό και τον στόλιζαν με λεμονανθούς και αγριόχορτα με κόκκινα λουλούδια, τις μαχαιρίτσες.

 

Τα λαζαράκια

Είναι γλυκά νηστίσιμα ψωμάκια, ζυμωμένα με αλεύρι και ταχίνι, πλασμένα σαν ανθρωπάκια με μακρύ ρούχο και σαρίκι στο κεφάλι, με τα χέρια σταυρωμένα και με την κοιλιά παραγεμισμένη σταφίδες, καρύδια και σουσάμι καβουρδισμένο.

 

Τα κάλαντα για το Σάββατο του Λαζάρου

Ήρθε ο Λάζαρος, ήρθαν τα Βάγια,

ήρθε των Βαγιών η εβδομάδα.

Ξύπνα Λάζαρε και μην κοιμάσαι,

ήρθε η μέρα σου και η χαρά σου.

 

Πού ήσουν Λάζαρε; Πού ήσουν κρυμμένος;