Κεντρικές ιδέες Θεματικών Ενοτήτων

Εισαγωγή

Η ματιά των παιδιών στρέφεται προς τον κόσμο και τη φύση προκειμένου να αναγνωρίσει την ομορφιά, την ποικιλομορφία και τα πολύτροπα θαύματα του σύμπαντος και της ζωής κάθε πλάσματος και πράγματος. Ο θαυμασμός διευρύνεται σε αγάπη η οποία μεταφράζεται σε ευθύνη και φροντίδα, όχι μόνον προς τους ανθρώπους αλλά συνολικά προς τον «οίκο» (κόσμο) μας. Οι αφηγήσεις και τα βιβλικά κείμενα της ΘΕ αναδεικνύουν τη φυσική πραγματικότητα ως δημιούργημα και δώρο του Θεού στον άνθρωπο αλλά και ως τόπο συνάντησης και κοινωνίας μαζί του.

 

Γενικοί Στόχοι Ενότητας

Οι μαθητές:
α) περιγράφουν εμπειρίες τους από τη σχέση με τη φύση
β) διερευνούν και εντοπίζουν σε βιβλικά ή άλλα ιερά κείμενα τη σχέση των χριστιανών με τη φύση και το περιβάλλον
γ) διαπιστώνουν τη συμφιλίωση ανθρώπου και κτίσης στη ζωή και στην εμπειρία των Αγίων
δ) καλλιεργούν στάση σεβασμού προς την κτίση και τα πλάσματά της
ε) εκδηλώνουν οικολογική ευαισθησία και προγραμματίζουν σχετικές δράσεις και παρεμβάσεις
στ) επισημαίνουν στοιχεία της φύσης στη λατρεία του Χριστιανισμού και άλλων θρησκειών

 Χρόνος: 5 δίωρα 

Μαθήματα από Ψηφιακό Σχολείο

   

ΚΕΙΜΕΝΑ

Κοσμήματα σε βιτρίνα κοσμηματοπωλείου, πάνω σε μεγάλο βελούδινο ύφασμα. Λάμψεις του χρυσού και του ασημιού, σε πολλά σχήματα και σε ξεχωριστές συνθέσεις. Άστρα στον καλοκαιρινό νυχτερινό ουρανό, μακριά από τα φώτα της πόλης. Λάμψεις του χρυσού και του ασημιού, σε πολλά σχήματα και σε ξεχωριστές συνθέσεις. Αυτά έβλεπαν και οι αρχαίοι Έλληνες και ονόμασαν το σύμπαν μέσα στο οποίο ζούσαν «κόσμο». Στη γλώσσα τους η λέξη «κόσμος» σήμαινε κόσμημα, στολίδι. Και οι πιο έξυπνοι από αυτούς σκέφτηκαν ότι, όπως τα στολίδια φανερώνουν κάπως τι αρέσει και πώς σκέφτεται ο χρυσοχόος που τα έφτιαξε, έτσι και τα άστρα κάτι θα μπορούσαν να μας πουν για τον Δημιουργό τους…

«Μπορείς να κόψεις όλα τα λουλούδια, αλλά δεν μπορείς να εμποδίσεις την άνοιξη να έρθει» (Πάμπλο Νερούντα)

Όλος ο κόσμος είναι κτίση του Θεού

  1. Από την Παλαιά Διαθήκη

 

Όλα τα πλάσματα αξίζει να σωθούν: Η Κιβωτός του Νώε

Πέρασαν οι αιώνες κι όλο και γίνονταν οι άνθρωποι πιο πολλοί. Μαζί με αυτούς αυξανόταν και η κακία τους. ήρθε εποχή που είχαν ξεχάσει ολότελα τον Θεό και το θέλημά του.
Τότε έγινε ο Κατακλυσμός. Πριν από χιλιάδες χρόνια άνοιξαν οι καταρράκτες του ουρανού κι έβρεχε, λέει η Αγία Γραφή, σαράντα μέρες συνέχεια. Η βροχή, δυνατή κι απειλητική, δε σταματούσε. Ανέβηκαν τα νερά και σιγά σιγά σκέπασαν τα λαγκάδια και τα βουνά. Χάθηκαν σ’ εκείνη την πλημμύρα όλοι οι άνθρωποι.
Μόνο ο Νώε, ένας άνθρωπος ευσεβής και καλός, που κρατούσε βαθιά μέσα στην ψυχή του τον νόμο του Θεού, σώθηκε. Το πνεύμα του Θεού τον φώτισε να κατασκευάσει ένα σκάφος, την κιβωτό, να πάρει την οικογένειά του και δυο τρία ζευγάρια από κάθε ζώο και να κλειστούν μέσα. Έτσι, καθώς ανέβαιναν τα νερά, ανέβαινε και η κιβωτός.
Ύστερα από σαράντα μέρες, όταν σταμάτησε η βροχή, ο Νώε, για να μάθει τι γίνεται, άνοιξε ένα μικρό παράθυρο κι έστειλε έξω ένα κοράκι. Το κοράκι δεν ξαναγύρισε. Τότε έστειλε ένα περιστέρι. Γύρισε πίσω τρομαγμένο. Το ξανάστειλε. Συνέβη το ίδιο. Την τρίτη φορά γύρισε μ’ ένα κλωνάρι ελιάς στο ράμφος του. Έτσι κατάλαβε ο Νώε πως τα νερά είχαν υποχωρήσει και η γη είχε στεγνώσει.
Τότε άνοιξε την κιβωτό και βγήκε με την οικογένειά του έξω. Είχαν καθίσει πάνω στην κορφή του βουνού Αραράτ, στην Αρμενία. Έστησε βωμό κι ευχαρίστησε βαθιά συγκινημένος τον Θεό.

Γεν 7-8

Ψαλμοί του Δαβίδ για την κτίση του Θεού

Ο Δαβίδ, βασιλιάς στις δώδεκα φυλές του Ισραήλ, κυβερνούσε με πολλή αξιοσύνη. Κι όταν ένιωθε την καρδιά του να πλημμυρίζει από συναισθήματα, τότε έπαιρνε στο χέρι το ψαλτήρι και έψαλλε ύμνους για τον Θεό:

 


Τα ουράνια φανερώνουνε το μεγαλείο

του Θεού

και δείχνει το στερέωμα τα έργα

που έχει φτιάξει.

Η μια στην άλλη μέρα μεταδίδει αυτό

το μήνυμα

κι η μια στην άλλη νύχτα μεταφέρει αυτή

τη γνώση…

Στον ουρανό τον ήλιο εγκατέστησε.

Κι αυτός σα νιόγαμπρος που βγαίνει

απ’ τον κοιτώνα του∙

χαίρεται σαν τον αθλητή

τον δρόμο του που τρέχει.

Απ’ τη μια άκρη τ’ ουρανού η ανατολή του

κι η τροχιά του ως την άλλη

άκρη του∙

Τίποτα απ’ τη θέρμη του δεν μπορεί

να κρυφτεί

                                                 (Ψλ 19, 2-7)

 


Ψυχή μου, ευλόγησε τον Κύριο!

Κύριε, Θεέ μου, πόσο είσαι μεγάλος!

Ντύθηκες λαμπρότητα και μεγαλοπρέπεια.

Φόρεσες για μανδύα σου το φως∙

καθώς σκηνή τον ουρανό απλώνεις…

Θεμέλιωσες τη γη πάνω στις βάσεις της,

δεν πρόκειται ποτέ να κλονιστεί.

Με τον ωκεανό σαν μ’ ένδυμα την κάλυψες…

Κάνεις πηγές να τρέχουν στα φαράγγια,

ανάμεσα από τα βουνά περνούν νερά.

Σ’ αυτά ποτίζονται όλα τα ζώα του αγρού,

τ’ άγρια γαϊδούρια σβήνουνε τη δίψα τους.

Στις όχθες τους τα πουλιά χτίζουν φωλιές,

ανάμεσα στους θάμνους κελαηδούνε…

Κάνεις χορτάρι να βλασταίνει για τα ζώα

κι άλλα φυτά για να καλλιεργεί

ο άνθρωπος,

για να βγάζει από τη γη τροφή:

Κρασί για να του δίνει ευθυμία,

το λάδι, ώστε το πρόσωπό του να λαμποκοπά

και το ψωμί για να τον δυναμώνει.

Θα χορτάσουνε τα μεγάλα δέντρα

του Κυρίου,

οι κέδροι του Λιβάνου, που εκείνος φύτεψε.

Εκεί τα πουλιά χτίζουν φωλιές,

του πελαργού η κατοικία στις κορφές τους.

Βουνά ψηλά για τ’ αγριοκάτσικα,

βράχοι για καταφύγιο των ασβών.

Έκανες το φεγγάρι για το μέτρημα του χρόνου,

ο ήλιος ξέρει πότε πάει στη δύση του…

Πόσο πολλά είναι τα έργα σου, Κύριε!

Τα ’κανες όλα με σοφία∙

με όσα έφτιαξες εσύ, γέμισε

η γη!

Να, η μεγάλη κι η πλατιά η θάλασσα∙

εκεί μέσα κινούνται αναρίθμητα ζώα,

μικρά όπως και μεγάλα…

Όσο θα ζω στον Κύριο θα ψάλλω∙

όσο θα υπάρχω τον Θεό θα υμνολογώ…

                                                                             (Ψλ 104)

 

Αινείτε τον Κύριο απ’ τους ουρανούς,

αινείτε τον στα ύψη!…

Αυτόν αινείτε

ο ήλιος κι η σελήνη,

αινείτε τον

όλα τ’ άστρα τα φωτεινά!

Αινείτε τον

οι ουρανοί των ουρανών,

και τα νερά

που ’ναι πάνω απ’ τα ουράνια! …

Αινείτε τον Κύριο

απ’ τη γη,

θάλασσα, κήτη κι όλοι οι βυθοί!

Φωτιά και χαλάζι,

χιόνι κι ομίχλη,

ανεμοθύελλα…

Βουνά κι όλα τα υψώματα,

δέντρα οπωροφόρα

κι όλοι οι κέδροι.

Άγρια ζώα κι όλα τα ήμερα,

όλα όσα έρπετε κι όσα πετάτε!

Βασιλιάδες της γης

κι όλοι οι λαοί∙ άρχοντες, και της γης

οι κυβερνήτες όλοι!

Κοπέλες, παλικάρια,

γέροντες και παιδιά μαζί!…

Αινείτε τον Κύριο!

                                                                      (Ψλ 148)

  1. Από την Καινή Διαθήκη

Η ομορφιά των πλασμάτων του κόσμου: Τα πετεινά και τα κρίνα

Ο Ιησούς είπε ακόμα: «Μη μεριμνάτε για τη ζωή σας, τι θα φάτε, τι θα πιείτε και τι θα ντυθείτε. Κοιτάξτε τα πουλιά που δεν σπέρνουν ούτε θερίζουν ούτε μαζεύουν αγαθά σε αποθήκες, κι όμως ο ουράνιος Πατέρας σας τα τρέφει. Εσείς δεν αξίζετε πολύ περισσότερο απ’ αυτά;
Και γιατί τόσο άγχος για το ντύσιμό σας; Ας σας διδάξουν τα αγριόκρινα πώς μεγαλώνουν∙ δεν κοπιάζουν ούτε γνέθουν∙ κι όμως σας βεβαιώνω πως ούτε ο Σολομώντας σ’ όλη του τη μεγαλοπρέπεια δεν ντυνόταν όπως ένα από αυτά. Αν όμως ο Θεός ντύνει έτσι τα αγριολούλουδα, που σήμερα υπάρχουν κι αύριο θα τα ρίξουν στη φωτιά, δεν θα φροντίσει πολύ περισσότερο για σας;

Μτ 6, 26-29

  1. Από την Παράδοση της Εκκλησίας

Ο Άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ και η αρκούδα

Στον βίο του αγίου αναφέρεται ότι τον υπηρετούσε μία αρκούδα η οποία είχε ως «διακόνημα» να «σερβίρει» τους επισκέπτες του Αγίου: καμιά φορά έστελνε την αρκούδα για «θέλημα». «Αντί να φοβίζεις τους ανθρώπους, Μίσα, πήγαινε καλύτερα και να μου φέρεις τίποτε καλό…». Η αρκούδα γύριζε πίσω κρατώντας στα μπροστινά της πόδια μια κηρήθρα μέλι.

 

Πώς ο άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης εξημέρωσε τις άγριες τρυγόνες

Ένας νέος είχε πιάσει μια μέρα πολλές τρυγόνες και πήγαινε να τις πουλήσει. Πέφτοντας πάνω του τυχαία ο άγιος Φραγκίσκος, που είχε πάντα μια ιδιαίτερη αδυναμία στα ήμερα ζώα, και βλέποντας εκείνες τις τρυγόνες με συμπόνια, είπε στον νέο: «Καλέ μου νέε, εγώ σε παρακαλώ να τις δώσεις σ’ εμένα. Πουλιά τόσο αθώα, που στη Γραφή είναι σύμβολο των αγνών και ταπεινών ψυχών, να μην πέσουν σε χέρια κακών ανθρώπων και τα σκοτώσουν». Και αμέσως εκείνος, εμπνευσμένος από τον Θεό, τις έδωσε όλες στον άγιο Φραγκίσκο. Κι αυτός παίρνοντάς τις στην αγκαλιά του, άρχισε να τους μιλάει γλυκά: «Αδελφές μου, άδολες τρυγόνες, αθώες και αγνές, γιατί αφήσατε να σας πιάσουν; Να τώρα, εγώ θέλω να σας γλιτώσω από τον θάνατο και να σας φτιάξω φωλιές, για να καρπίσετε και να πληθύνετε, σύμφωνα με την εντολή του Δημιουργού μας».
Και πηγαίνει ο άγιος Φραγκίσκος και φτιάχνει φωλιές για όλες. Και οι τρυγόνες, όπως συνηθίζουν, άρχισαν να γεννούν αυγά και να τεκνοποιούν μπροστά στους αδελφούς. Και έμεναν σαν οικόσιτα και κατοικούσαν με τον άγιο Φραγκίσκο και με τους άλλους αδελφούς, σαν να ήταν όρνιθες που από πάντα τρέφονταν από αυτούς. Και ποτέ δεν έφυγαν, μέχρι που ο άγιος Φραγκίσκος με την ευλογία του τους έδωσε την άδεια να φύγουν.

 

Από μια προσευχή του οσίου Ιουστίνου Πόποβιτς

 

Κύριε ελέησον!

Χορταράκι ελέησον!

Πουλάκι ελέησον!

Τα πάντα μέσα μου και γύρω μου…

το παν και τα πάντα σε όλους τους κόσμους

που γνωρίζω και αισθάνομαι,

με υποκινούν σε κραυγαλέα προσευχή.

Κύριε ελέησον!

………………………………………………….

Και μαζί με Σένα και πίσω από Σένα να τον ελεήσουν

όλα τα όντα και όλη η κτίση: Κύριε ελέησον!

Μητέρα ελέησον!

Φίλε ελέησον!

Χορταράκι ελέησον!

Πουλάκι ελέησον!

Όλα τα όντα σε όλους τους κόσμους:

Ελεήστε!!! Ελεήστε!!! Ελεήστε!!!

 

 

Από την ελληνική ποίηση

Διονύσιος Σολωμός, Ψαλμός (από τα Ανέκδοτα έργα)

 

Όλα μιλούν για το Θεό. Μιλεί η γελαστή εμφάνιση

τού φεγγαριού και των άστρων

μιλεί το δυνατό μούγκρισμα των καταιγίδων

μιλεί της θάλασσας το βαθειό ανατρίχιασμα.

Όταν ο ήλιος ξυπνά όλον τον κόσμο,

μιλούν οι αμέτρητες φωνές του

και για το Θεό λένε τόσα ωραία πράγματα

όσα δεν μπορεί θνητό γόνιμο αχείλι.

Όλη η δημιουργία το Θεό παρακαλεί και αισθάνεται

από τού χορταριού το φυλλαράκι έως το ουράνιο ζαφείρι.

Μόνο τού ανθρώπου άφωνος μένει ο νους.

Το φυσικό περιβάλλον στις θρησκείες του κόσμου

Οι άνθρωποι στην προσπάθειά τους να εκφράσουν τον σεβασμό τους και να λατρέψουν τον Θεό (ή τους θεούς τους) συχνά χρησιμοποιούν τη φύση και όσα τους προσφέρει αυτή: Δέντρα, φυτά, πουλιά, ζώα, νερά. Αυτούσια ή ως αναπαράσταση βρίσκονται στους χώρους λατρείας και στους ιερούς τόπους των θρησκειών, αναπόσπαστο μέρος της θρησκευτικής ζωής των πιστών.
Συχνά, μέσα στα ιερά κείμενα κάθε θρησκείας συναντάμε συμβουλές ή και εντολές προς τους πιστούς για να εκφράζουν τον σεβασμό τους προς τη φύση και προς όλα τα όντα (ζώα και φυτά) που ζουν στο κοινό σπίτι που είναι η γη.
Στο πρώτο βιβλίο της Αγίας Γραφής των χριστιανών, τη Γένεση, στα πρώτα κεφάλαιά της για τη Δημιουργία του κόσμου, βλέπουμε τον ίδιο τον Θεό να τοποθετεί τον άνθρωπο υπεύθυνο για την προστασία και τη συντήρηση της. Σε κείμενα που έγραψαν σπουδαίοι Άγιοι της Εκκλησίας.
Στη ζωή τους, πολλοί άγιοι σεβάστηκαν και αγάπησαν τη φύση, π.χ. ο Άγιος Γεράσιμος.

 

Το νερό:

Στον Χριστιανισμό με νερό βαφτίζονται οι νέοι πιστοί.

Στο Ισλάμ, έξω από κάθε τζαμί υπάρχουν νιπτήρες για να πλένονται και να καθαρίζονται οι πιστοί πριν την προσευχή, κάτι που θεωρείται ιδιαίτερα σημαντικό για τους μουσουλμάνους καθώς με τον τρόπο αυτό εξαγνίζονται, δηλαδή καθαρίζεται και η ψυχή τους για την προσευχή.

 

Στην Ινδία, ο ίδιος ο ποταμός Γάγγης λατρεύεται ως θεός. Με τα τελετουργικά λουτρά στα νερά του οι Ινδοϊστές θεωρούν ότι ξεπλένουν τις αμαρτίες τους και εξαγνίζονται. Λουτρό εξαγνισμού γίνεται και στη λίμνη Πουσκάρ της Ινδίας.

 

Δένδρα και λουλούδια:

Στις ινδουιστικές και βουδιστικές γιορτές τα λουλούδια αποτελούν σημαντική προσφορά στα αγάλματα των θεοτήτων που τιμούν.
Στα βουδιστικά μοναστήρια υπάρχει πάντα στον περίβολο το ιερό δέντρο «μπόντι»  που συνδέεται με τον φωτισμό του Βούδα. Επίσης, οι βουδιστικοί ναοί, οι «στούπες», χτίζονται και με τη μορφή του λουλουδιού του   λωτού.

 

Ιερά Ζώα:

Οι Ινδοί δείχνουν ιδιαίτερη ευλάβεια προς την αγελάδα, που τη θεωρούν ιερή και γι’ αυτό απαγορεύεται η κατανάλωση του κρέατός της. Επίσης, τιμούν ως ιερό ζώο και τους ελέφαντες.
Στον Βουδισμό οι πιστοί είναι υποχρεωμένοι να σέβονται κάθε μορφή ζωής και να αποφεύγουν την οποιαδήποτε βλάβη της.

 

 Η φύση στη χριστιανική τέχνη

Στη χριστιανική ζωγραφική, συναντούμε πολλές εικόνες και σκηνές από τη φύση: δέντρα, βουνά, ποτάμια αλλά και ζώα, ψάρια και πουλιά. Ο ζωγράφος τα φωτίζει με τον ίδιο τρόπο που φωτίζει τα πρόσωπα του Χριστού, της Παναγίας, των αγίων και των ανθρώπων. Με ένα φως που δεν έρχεται από κάπου έξω, αλλά είναι το ίδιο το φως του θεού που φωτίζει τα πάντα. Έτσι, το κάθε μικρό φυλλαράκι φωτίζεται από το φως του Θεού. Επίσης τα ψάρια στη θάλασσα ή στον ποταμό παριστάνονται έξω από το νερό, να φαίνονται λες κι επιπλέουν, για να φωτιστούν από το ίδιο φως που φωτίζει τα πρόσωπα. Κάθε τι αποκτάει την αξία του και φανερώνεται άξιο της σχέσης με τον Θεό της αγάπης.
Κάποιες φορές τα στοιχεία της φύσης προσωποποιούντ